در این برنامه، دکتر صالح‌نیا، مدیر برنامه ملی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی و پژوهشگر سیاست‌گذاری این صنعت، و دکتر ترکمان، رئیس هیئت‌مدیره انجمن ملی پلیمر ایران، تصویری از وضعیت کنونی و چشم‌انداز پیش‌روی صنعت پتروشیمی و صنایع تکمیلی ارائه کردند.

نشانه‌های خروج تدریجی از رکود در بازار پلیمر

به گفته رئیس انجمن ملی پلیمر، بازار محصولات پلیمری در هفته‌های اخیر نشانه‌هایی از بهبود را نشان داده است. در هفته نخست بهمن‌ماه، حدود ۷۵ درصد از عرضه‌های بورس کالا به فروش رسید که این رقم در هفته بعد به بیش از ۸۱ درصد افزایش یافت؛ رقمی که نسبت به ماه‌های گذشته کم‌سابقه ارزیابی می‌شود. حجم عرضه پتروشیمی‌ها نیز به بیش از ۱۲۶ هزار تن در هفته رسید؛ سطحی که معمولاً عبور از آن به‌عنوان نشانه‌ای از پایان رکود در نظر گرفته می‌شود.

با این حال، فاصله بازار با شرایط نرمال همچنان قابل توجه است. در شرایط عادی، نسبت معاملات به عرضه در بازار پلیمر بین ۹۴ تا ۹۶ درصد برآورد می‌شود. از سوی دیگر، افزایش قیمت‌های جهانی نفت و محصولات پتروشیمی در ماه‌های اخیر هنوز به‌طور کامل به بازار داخلی منتقل نشده و اثر آن با وقفه زمانی ظاهر خواهد شد.

تنوع وضعیت صنایع پایین‌دستی

به گفته ترکمان، وضعیت تقاضا در صنایع مصرف‌کننده محصولات پلیمری یکسان نیست. صنایعی مانند بسته‌بندی، ساختمان و خودرو به دلیل تورم انتظاری، خریدهای خود را جلو انداخته‌اند، در حالی که صنایعی مانند نساجی همچنان در رکود عمیق قرار دارند. با این وجود، حتی در بخش نساجی نیز در برخی گریدهای پلی‌پروپیلن رقابت‌های قابل توجهی در بورس کالا مشاهده شده که نیازمند تحلیل دقیق‌تری است.

شکاف ارزش افزوده در زنجیره پتروشیمی

از نگاه بالادست، چالش اصلی صنعت پتروشیمی ایران نه در ظرفیت تولید، بلکه در نحوه استفاده از این ظرفیت نهفته است. به گفته دکتر صالح‌نیا، میانگین ارزش صادرات محصولات پتروشیمی ایران حدود ۵۰۰ دلار به ازای هر تن است؛ رقمی که در مقایسه با کشورهای منطقه (بیش از ۱۰۰۰ دلار) و کشورهای توسعه‌یافته (تا بیش از ۴۰۰۰ دلار) فاصله معناداری دارد. این شکاف نشان‌دهنده ضعف در تکمیل زنجیره ارزش و تمرکز بیش از حد بر صادرات محصولات پایه است.

در حال حاضر، از ظرفیت اسمی ۱۰۰ میلیون تنی صنعت پتروشیمی، حدود ۷۵ میلیون تن بالفعل استفاده می‌شود و نزدیک به ۲۵ میلیون تن ظرفیت بلااستفاده باقی مانده است. برآوردها نشان می‌دهد بیش از نیمی از این ظرفیت خالی به دلیل کمبود خوراک است؛ مسئله‌ای که به معنای معطل ماندن بیش از ۱۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری انجام‌شده است.

چالش خوراک و اولویت سرمایه‌گذاری

کمبود خوراک، چه در حوزه گاز و چه در خوراک‌های مایع، به یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه صنعت تبدیل شده است. افت فشار گاز، رقابت میان مصرف سوخت و خوراک پتروشیمی و محدودیت تولید محصولات پایه‌ای مانند اتیلن و پروپیلن، عملاً امکان توسعه طرح‌های پایین‌دستی را محدود کرده است.

در چنین شرایطی، به اعتقاد صالح‌نیا، تمرکز سرمایه‌گذاری سالانه ۲ تا ۳ میلیارد دلاری صنعت پتروشیمی باید به سمت توسعه میادین گازی، پالایش نفت و پروژه‌های پتروپالایشی هدایت شود؛ پروژه‌هایی که می‌توانند خوراک پایدار زنجیره پتروشیمی را تضمین کنند و همزمان ارزش افزوده بالاتری ایجاد کنند.

تنظیم‌گری؛ حلقه مفقوده زنجیره

از منظر صنایع تکمیلی، ضعف تنظیم‌گری یکی از عوامل اصلی نارضایتی هم‌زمان تولیدکننده و مصرف‌کننده است. به گفته ترکمان، رقابت‌های قیمتی در بورس کالا طی سال جاری به بیش از ۵۲ هزار میلیارد تومان رسیده که این هزینه در نهایت به قیمت تمام‌شده کالاهایی مانند خودرو، مسکن و کالاهای مصرفی منتقل می‌شود. وی تأکید کرد شفاف‌سازی فرمول‌های قیمت‌گذاری و پرهیز از «مهندسی عرضه» می‌تواند نقش مهمی در کاهش ناکارآمدی زنجیره ایفا کند.

آنچه از این گفت‌وگو برمی‌آید، تصویر صنعتی است که از یک‌سو با ظرفیت بالا، زیرساخت گسترده و توان اشتغال‌زایی قابل توجه مواجه است و از سوی دیگر، درگیر چالش‌های مزمن سیاست‌گذاری، خوراک و تنظیم‌گری است. عبور از این وضعیت، بیش از هر چیز نیازمند بازطراحی اولویت‌های سرمایه‌گذاری و ایجاد سازوکارهایی است که منافع بنگاه اقتصادی را با منافع ملی هم‌راستا کند؛ مسیری که به گفته کارشناسان، بدون مشارکت واقعی ذی‌نفعان زنجیره پتروشیمی قابل تحقق نخواهد بود.